--- title: "Dlaczego ICD-11 nie uznaje uzależnienia od social mediów? Medyczna perspektywa na fonoholizm" url: "https://raportozdrowiu.pl/wplyw-social-mediow-na-psychike/dlaczego-icd-11-nie-uznaje-uzaleznienia-od-social-mediow-medyczna-perspektywa-na/" date: "2026-11-03" type: "post" --- # Dlaczego ICD-11 nie uznaje uzależnienia od social mediów? Medyczna perspektywa na fonoholizm > Poznaj stanowisko WHO i kryteria medyczne ICD-11. Wyjaśniamy, dlaczego zaburzenie grania w gry uznano za chorobę, a fonoholizm i social media nie. **Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wpisała do klasyfikacji ICD-11 zaburzenie grania w gry, ale media społecznościowe i korzystanie ze smartfona zostawiła poza listą zaburzeń psychicznych. Problem istnieje, tylko badania nie dały jeszcze lekarzom jednej, sprawdzonej definicji, na której da się oprzeć diagnozę. Wyjaśniamy, skąd ta granica i co z niej wynika dla osób, którym telefon zabiera za dużo czasu.** ## Ewolucja klasyfikacji medycznych: od gier po media społecznościowe ICD-11, czyli 11. edycję Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, Światowe Zgromadzenie Zdrowia przyjęło w maju 2019 roku, a obowiązuje ona od 1 stycznia 2022 roku. W grupie zaburzeń spowodowanych zachowaniami uzależniającymi znalazły się dwie jednostki: zaburzenie hazardowe (kod 6C50) oraz **zaburzenie grania w gry w ICD-11** (kod 6C51). Każda z nich ma podtyp „głównie online” i „głównie offline”. Media społecznościowe, smartfon ani internet jako taki nie dostały własnego kodu. WHO tłumaczy, że gry trafiły do klasyfikacji po przeglądzie dostępnych dowodów i dlatego, że na świecie działały już programy leczenia osób z tym problemem. Decyzja nie była jednomyślna. W 2017 roku grupa badaczy z Espenem Aarsethem na czele ostrzegała na łamach Journal of Behavioral Addictions, że nowa diagnoza może prowadzić do patologizowania zwykłego grania. Ten spór dobrze pokazuje, jak wysoko ustawiona jest poprzeczka dla nowych jednostek chorobowych. Potoczne określenia, takie jak „uzależnienie od aplikacji” czy „siecioholizm”, nie przekładają się automatycznie na rozpoznanie. Żeby zachowanie dostało osobny kod, badania muszą pokazać powtarzalny wzorzec objawów, który odróżnia je od innych zaburzeń, oraz realną potrzebę leczenia. ## Surowe kryteria uzależnień behawioralnych: dlaczego gry przeszły próbę, a social media nie? ICD-11 opisuje oba uzależnienia behawioralne, hazard i granie, tym samym zestawem cech. To one wyznaczają **kryteria uzależnień behawioralnych**, z którymi porównuje się każde zachowanie kandydujące do klasyfikacji. Na przykładzie gier wyglądają tak: 1. **Utrata kontroli**: trudność z panowaniem nad tym, jak często, jak intensywnie i jak długo dana osoba gra, kiedy zaczyna i kiedy kończy. 2. **Ranga priorytetowa**: granie wypiera inne zainteresowania i codzienne obowiązki, w tym pracę, naukę i relacje z bliskimi. 3. **Eskalacja mimo negatywnych konsekwencji**: granie trwa albo się nasila, chociaż już przynosi wyraźne szkody. 4. **Trwałość czasowa**: wzorzec utrzymuje się zwykle co najmniej 12 miesięcy i wyraźnie upośledza funkcjonowanie w rodzinie, szkole, pracy lub kontaktach z ludźmi. Przy bardzo nasilonych objawach lekarz może postawić rozpoznanie wcześniej. Gry mają dość jednorodną budowę: cel, nagroda, kolejny poziom, rywalizacja, często mikropłatności. Badacze mieli więc do opisania jedną, dobrze zdefiniowaną czynność. Media społecznościowe to mieszanka różnych zachowań. Ktoś przewija krótkie filmy, ktoś inny pisze z przyjaciółmi, jeszcze ktoś publikuje zdjęcia i czeka na reakcje. Badania używają przy tym różnych skal i progów, więc ich wyniki trudno porównać i złożyć w jeden obraz zaburzenia. ## Fonoholizm i korzyści komunikacyjne: medyczny punkt widzenia W szkołach i w mediach często mówi się o niekontrolowanym sięganiu po telefon. Tymczasem **fonoholizm jako diagnoza medyczna** nie istnieje ani w ICD-11, ani w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5. DSM-5 nie uznaje zresztą za oficjalną diagnozę nawet problemowego grania w internecie. „Internet gaming disorder” figuruje tam w części III, wśród stanów wymagających dalszych badań. Smartfon jest nośnikiem, przez który dostajemy się do poczty, nawigacji, bankowości i rozmów z bliskimi. Dla większości ludzi te funkcje są po prostu przydatne. Jeśli coś wymyka się spod kontroli, to zwykle konkretna aktywność w telefonie, na przykład przewijanie filmów albo gra. Nadmierne korzystanie z social mediów często idzie w parze z depresją, lękiem, ADHD albo samotnością. Dla części osób telefon jest sposobem radzenia sobie ze stresem lub ucieczką od trudnych emocji. Badania nie rozstrzygają jeszcze, co jest przyczyną, a co skutkiem. Dlatego lekarz, który widzi pacjenta spędzającego noce w aplikacjach, powinien najpierw sprawdzić, czy nie stoi za tym inne zaburzenie. Zbyt łatwe przypinanie etykiety „uzależnienia” do codziennych zachowań grozi błędną diagnozą i niepotrzebną stygmatyzacją. ## Co mówią badania nad mediami społecznościowymi? Perspektywa zdrowia publicznego Brak osobnego kodu nie oznacza, że nauka lekceważy problem. Z kolei **badania nad mediami społecznościowymi** pokazują, że coraz więcej młodych ludzi traci kontrolę nad korzystaniem z nich. W europejskim badaniu HBSC, prowadzonym we współpracy z Biurem Regionalnym WHO dla Europy, odsetek nastolatków z problemowym korzystaniem z social mediów wzrósł z 7% w 2018 roku do 11% w 2022 roku. Wśród dziewcząt było to 13%, wśród chłopców 9%. Badanie objęło prawie 280 tysięcy osób w wieku 11, 13 i 15 lat z 44 krajów i regionów. Naukowcy sprawdzają też, jak algorytmy rekomendacji wpływają na sen i samoocenę, oraz opisują zjawiska takie jak nomofobia (lęk przed zostaniem bez telefonu) i phubbing (ignorowanie rozmówcy na rzecz ekranu). Sama klasyfikacja zostawia furtkę. ICD-11 ma kategorię 6C5Y, czyli „inne określone zaburzenia spowodowane zachowaniami uzależniającymi”. Zespół Matthiasa Branda w pracy z 2022 roku uznał, że problemowe korzystanie z sieci społecznościowych, obok kompulsywnych zakupów i problemowego oglądania pornografii, może się w tej kategorii mieścić. Ci sami autorzy przestrzegają jednak przed patologizowaniem codziennych zachowań. Kiedy specjaliści zdrowia publicznego omawiają **stanowisko WHO na uzależnienie od sieci**, mówią przede wszystkim o profilaktyce. Po publikacji danych HBSC europejskie biuro WHO zaapelowało o edukację cyfrową w szkołach, łatwiej dostępną pomoc psychologiczną, otwarte rozmowy w rodzinach o życiu w sieci, szkolenia dla nauczycieli i lekarzy oraz o to, by platformy egzekwowały limity wieku i projektowały swoje narzędzia odpowiedzialnie wobec młodych użytkowników. ## Co zrobić, gdy korzystanie z social mediów wymyka się spod kontroli Lekarz nie wpisze do dokumentacji „uzależnienia od Instagrama”, ale dla osoby, która nie potrafi odłożyć telefonu, to niewielka pociecha. Sygnałem ostrzegawczym są te same objawy, które ICD-11 opisuje przy grach: kolejne nieudane próby ograniczenia, zarywane noce, zaniedbana nauka lub praca, rozdrażnienie i napięcie bez dostępu do aplikacji. Nie trzeba od razu odcinać się od sieci. Często lepiej działają małe zmiany, które zmniejszają liczbę bodźców i czas spędzany w aplikacjach: wyłączenie powiadomień z mediów społecznościowych, dzienne limity czasu ustawione w telefonie, ładowanie telefonu poza sypialnią, usunięcie najbardziej wciągających aplikacji z ekranu głównego. Jeśli to nie pomaga albo za nadmiernym korzystaniem stoi obniżony nastrój czy lęk, dobrze jest zgłosić się do poradni zdrowia psychicznego. Wiele poradni leczenia uzależnień przyjmuje też osoby z uzależnieniami behawioralnymi. Dzieci i nastolatki mogą bezpłatnie zadzwonić do Telefonu Zaufania dla Dzieci i Młodzieży pod numer 116 111. ## Najczęściej zadawane pytania Dlaczego zaburzenie grania w gry trafiło do ICD-11, a uzależnienie od social mediów nie? Za wpisem gier przemawiały przegląd dowodów, spójny opis objawów i działające na świecie programy leczenia. W przypadku mediów społecznościowych badania używają różnych definicji i skal, a sama aktywność obejmuje wiele odmiennych zachowań, od przewijania filmów po rozmowy z bliskimi. Eksperci nie uzgodnili jeszcze jednej definicji takiego zaburzenia. Czy fonoholizm jest oficjalną diagnozą lekarską? Nie. Fonoholizm, czyli problemowe korzystanie ze smartfona, nie jest osobną jednostką chorobową ani w ICD-11, ani w DSM-5. Smartfon jest narzędziem dostępu do różnych treści, a nadmierne korzystanie z niego często współwystępuje z innymi trudnościami, takimi jak depresja, lęk czy ADHD. Jakie kryteria muszą być spełnione, aby rozpoznać uzależnienie behawioralne według WHO? ICD-11 opisuje uzależnienia behawioralne (hazard i granie) czterema cechami: utratą kontroli nad zachowaniem, rosnącym priorytetem tej czynności kosztem innych spraw, kontynuowaniem jej mimo szkód oraz wyraźnym upośledzeniem funkcjonowania. Objawy powinny zwykle utrzymywać się co najmniej 12 miesięcy, choć przy ciężkim przebiegu rozpoznanie można postawić wcześniej. Czy problemowe korzystanie z social mediów da się dziś w ogóle rozpoznać? Część ekspertów uważa, że tak, w ramach kategorii 6C5Y ICD-11, czyli innych określonych zaburzeń spowodowanych zachowaniami uzależniającymi. Taką możliwość wskazał zespół Matthiasa Branda w 2022 roku. Lekarz powinien jednak najpierw sprawdzić, czy za nadmiernym korzystaniem nie stoi inne zaburzenie, na przykład depresja lub zaburzenie lękowe. ## Źródła - [Gaming disorder – World Health Organization (WHO)](https://www.who.int/standards/classifications/frequently-asked-questions/gaming-disorder) - [Gaming disorder in the ICD-11: the state of the game – PMC](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7230491/) - [Teens, screens and mental health – WHO Regional Office for Europe (2024)](https://www.who.int/europe/news-room/25-09-2024-teens--screens-and-mental-health) - [Brand i in. (2022), Which conditions should be considered as disorders in the ICD-11 designation of other specified disorders due to addictive behaviors? – Journal of Behavioral Addictions](https://pure.amsterdamumc.nl/en/publications/which-conditions-should-be-considered-as-disorders-in-the-interna/) - [Aarseth i in. (2017), Scholars' open debate paper on the World Health Organization ICD-11 Gaming Disorder proposal – Journal of Behavioral Addictions](https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:7d35d93f-a336-48b9-9e23-437a31f8148d) - [Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom – Nadużywanie cybermediów](https://kcpu.gov.pl)