Wsparcie dla osób używających substancji

Dlaczego potrzebne są programy wsparcia

Używanie substancji psychoaktywnych wiąże się z różnymi zagrożeniami zdrowotnymi oraz społecznymi. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom podkreśla, że działania oparte na abstynencji powinny być uzupełniane programami ukierunkowanymi na ograniczanie negatywnych konsekwencji zdrowotnych i społecznych. Obejmują one: 

• wymianę igieł i strzykawek, 
• leczenie substytucyjne, 
• doradztwo socjalne, 
• „pokoje bezpiecznych iniekcji”, 
• edukację rówieśniczą,
• outreach. 

Takie inicjatywy mają ograniczać ryzyko zakażeń, przedawkowań i społecznego wykluczenia, a jednocześnie ułatwiać dostęp do leczenia i usług społecznych.

Leczenie substytucyjne i jego efekty

Leczenie substytucyjne opioidów jest jednym z najlepiej udokumentowanych sposobów ograniczania następstw używania opiatów. Randomizowane badanie porównujące metadon i buprenorfinę wykazało, że u osób pozostających w terapii znacząco zmniejsza się ryzyko wstrzyknięć i dzielenia się sprzętem do iniekcji. Zaobserwowano również redukcję ryzyka przenoszenia HIV. 

Metadon okazał się bardziej skuteczny w utrzymywaniu pacjentów w leczeniu niż buprenorfina. Przegląd badań wskazuje, że programy substytucyjne: 

• zmniejszają ryzyko zakażenia HIV o połowę, 
• redukują śmiertelność związaną z narkotykami, 
• redukują przestępczość i koszty społeczne, 
• w połączeniu z wysokim dostępem do sterylnego sprzętu mogą ograniczyć transmisję wirusowego zapalenia wątroby typu C aż o 80%. 

Programy te powinny być łatwo dostępne i długoterminowe, gdyż wyższy udział i dłuższy czas leczenia korelują z większą redukcją zakażeń i zgonów.

Pokoje bezpiecznej iniekcji i inne bezpieczne przestrzenie

Międzynarodowe dowody wskazują, że pokoje bezpiecznej iniekcji (drug consumption rooms, DCR) oferują kontrolowane środowisko, w którym osoby mogą przyjmować narkotyki pod nadzorem personelu medycznego lub osób z doświadczeniem użytkowania. W takich miejscach zapewnia się: 

• sterylny sprzęt, 
• natychmiastową pomoc w razie przedawkowania,
• podstawową opiekę zdrowotną,
• skierowania do usług społecznych i leczniczych. 

Analizy systematyczne potwierdzają, że DCR:

• redukują zachorowania i zgony z powodu przedawkowań,
• sprzyjają przyjmowaniu bezpieczniejszych praktyk i zmniejszają transmisję chorób zakaźnych,
• ułatwiają podjęcie leczenia uzależnienia i kontakt z innymi usługami,
• zmniejszają nieporządek publiczny związany z iniekcjami w przestrzeni miejskiej,
• nie zwiększają przestępczości i są opłacalne ekonomicznie.

Początki takich placówek sięgają lat 70. w Holandii. Organizacje stworzone przez samych użytkowników, takie jak MDHG w Amsterdamie i Junkiebond w Rotterdamie, prowadziły pierwsze programy wymiany igieł, bezpieczne miejsca konsumpcji oraz oferowały opiekę medyczną, pomoc mieszkaniową i prawną. 

Dzięki ich naciskom władze lokalne wprowadziły na dużą skalę programy wymiany igieł i opieki substytucyjnej, co doprowadziło do spadku HIV i zapaleń wątroby oraz przestępczości.

Programy rówieśnicze, edukacja i doradztwo

Wsparcie dla osób używających substancji obejmuje także działania z zakresu edukacji i doradztwa. Holenderskie ruchy użytkowników podkreślały znaczenie rówieśniczej edukacji i uczestnictwa osób aktywnie używających substancji w tworzeniu programów. 

Program wymiany igieł w Santa Cruz w Kalifornii zatrudniał zarówno byłych, jak i obecnych użytkowników, którzy lepiej docierali do osób w kryzysie. Oferowano: 

• wymianę sprzętu, 
• podstawowe produkty (żywność, nocleg), 
• informacje o bezpieczniejszym przyjmowaniu substancji i seksie,
• możliwość skorzystania z „pokojów iniekcyjnych”. 

Dyrekcja programu podkreślała, że celem jest umożliwienie młodym ludziom nabycia umiejętności dbania o własne bezpieczeństwo, nie zaś narzucanie im gotowych rozwiązań.

Ograniczanie negatywnych skutków związanych z alkoholem

U osób doświadczających bezdomności i zaburzeń związanych z alkoholem tradycyjne, abstynencyjne terapie rzadko okazują się skuteczne. Z tego powodu opracowano Harm‑Reduction Treatment for Alcohol (HaRT‑A) – czterosessionową, zorientowaną na osobę interwencję. Zespół badawczy współtworzył program z osobami mającymi doświadczenie bezdomności i uzależnienia oraz z klinicystami. 

HaRT‑A kładzie nacisk na monitorowanie picia, wyznaczanie celów poprawiających jakość życia oraz omawianie bezpieczniejszych zachowań. Randomizowane badanie wykazało, że uczestnicy programu odnotowali wzrost pewności w ograniczaniu picia oraz spadek ilości alkoholu, negatywnych konsekwencji i nasilenia objawów uzależnienia. Podejście to, nie wymagające abstynencji, może być szczególnie atrakcyjne dla osób w sytuacji bezdomności, które często stawiają na pierwszym miejscu poprawę komfortu życia.